HOMENAXE A UN HOME ÍNTEGRO E COHERENTE: DON RICARDO CARVALHO CALERO

"Quen se libera arreda-se"

Homenaxe a un home íntegro e coherente:

don Ricardo Carvalho Calero

Hai persoeiros que se dignifican pola coherencia que mantiveron en vida, por moita disparidade e desencontro que puideran xerar. O tempo, sempre sabio, outorga os lugares que se merecen. Sen dúbida, Ricardo Carvalho Calero pertence a este tipo de persoeiros. O Día das Letras Galegas posúe ese alcance memorial de recoñecemento, non só pola calidade literaria dos escritos ou a valía científica da obra, senón polo compromiso existencial. Os méritos de Ricardo Carvalho Calero son tan sobranceiros (escritor en castelán e galego, poesía, novela, teatro, colaboracións xornalísticas, investigador,...) que abraia que tivesemos que agardar até o ano 2020 para que a súa figura emerxa por riba do esquecemento, do ostracismo intelectual, do oportunismo político e da banalización da discusión lingüística.

Este ilustre ferrolán, nado en outubro de 1910, mantivo, desde mozo, un elevado activismo político que se expresou na súa incorporación en 1927 ao Seminario de Estudios Galegos (SEG), na fundación do Partido Galeguista (5-6 de decembro de 1931) e na elaboración dentro dunha comisión creada no SEG, xunto con Alexandre Bóveda, Vicente Risco, Paz Andrade e Lois Tobío, dun Anteproxecto de Estatuto de Autonomía para Galiza, cun enfoque federalista ousado que non chegou a callar porque

"impunha ao Estado umha forma que só o Estado podia dar-se, resultou inviável, e foi preciso ajeitar-se aos limites do Estado que os constituintes estabelecerom" [Discurso lido no Paraninfo da Universidade de Santiago de Compostela o 27 de xuño de 1986].

Isto obrigou a seguir traballando para acadar un texto que fose acollido por unha maioría ampla, o que acontecería o 28 de xuño de 1936. "Tempos da Segunda República, aquel novo e falido intento de estabelecer em Espanha um regime de convivência democrática", onde, lembraba Carvalho Calero, "republicanos vagamente federais" e "galeguistas vagamente republicanos" víanse na obriga de se entenderen baixo o paraugas que confería o novo modelo de estado: "Uns e outros pareciamos luitar conjuntamente pola República Federal". Logo, xa sabemos, chegaron os golpistas franquistas e en 1938 morría a aventura parlamentaria do Estatuto.

O Partido Galeguista, como todos os que defenderan a Segunda República, coñeceu a represión xenocida e sofreu un dobre exilio, exterior e interior. O exilio exterior, sobre todo en Buenos Aires, intentou defender a recuperación das institucións demoucadas polo franquismo así como manter a necesidade de que o Estatuto de Autonomía fose unha realidade para Galicia, algo que foi defendido até a extenuación por Castelao até a súa morte en 1950 e polo Consejo de Galicia. Achega silenciada, como tantas outras, na conformación institucional que se puxo en pé en Galicia despois da morte do ditador.

Carvalho Calero, debido ás implicacións da súa defensa coherente da democracia, coñeceu as penurias de ser recluído en Jaén en 1939. Sae en 1941 coa lousa de non poder exercer ningún cargo público. Desde entón, podemos dicir que vive no exilio interior. Son anos durísimos, de supervivencia. Don Ricardo sobreviviu entre 1942 e 1949 exercendo o seu maxisterio en academias privadas de ensino. Di o profesor Juan Castro (coa experiencia dos seus 84 anos) que tivo a sorte de poder coñecer aos mellores profesores na posguerra en centros privados. Era onde podían ensinar usando unha pedagoxía avanzada, asentada nos preceptos democráticos do Instituto de Libre Ensinanza. Así foi como chega Carvalho Calero ao Colexio Fingoi, onde ensinará durante 15 anos, entre 1950 e 1965 e onde chegou a poñer en pé un Centro de Estudos Lingüísticos e Literarios. Cofundador da editorial Galaxia en 1950. En 1958 ingresara na Real Academia Galega cun estudio pioneiro sobre Rosalía de Castro. Afirman algúns que Carvalho Calero reduciu a súa militancia política. Non obstante, se temos en conta que estamos en Ditadura, todos os traballos que se fan a prol do galego pertencen, por dereito propio, a unha militancia cultural necesaria e decisiva para a nosa lingua e cultura, tal como a Historia da Literatura Galega Contemporánea. I (1963).

Co 'aperturismo' do ano 65 mudaron as condicións de Carvalho Calero, que xa podía optar á función pública como docente. Esta é unha etapa, sen dúbida, rica en acontecementos eruditos para o coñecemento, defensa e promoción da lingua e da literatura galega, pois desde 1965 estará vinculado ao seu ensino na Universidade de Santiago de Compostela, da que será, en 1972, o seu primeiro catedrático.

Nestes sete anos prodúcese unha rica eclosión do traballo científico de Carvalho Calero que dá como froitos a Gramática elemental del gallego común (1966), colabora na redacción das Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego da Real Academia Galega (1970-1971). Historia da literatura galega contemporánea (1808-1936) (1975). Nunca deixa de practicar a escrita tanto literaria como ensaística e científica até a data da súa xubilación, en 1979 e tamén durante a súa segunda fase de ostracismo que se estenderá até a súa morte en 1990.

A democracia consiste, nin máis nin menos, na pluralidade de ideas, na necesidade de pensamento e debate críticos, e mesmo na discrepancia argumentada. Se aniñan na coherencia entre a tese e a praxe, entón é a ética a que se manifesta. Ricardo Carvalho Calero sabíao, era moi consciente das dificultades que significaba defender unha opción non hexemónica, tal como emana, por momentos, nunha das súas últimas intervencións ['Discurso político e discurso poético na literatura galega moderna'. Transcriçom da conferência proferida o dia 22 de Abril de 1988 na Escola Universitária de Formaçom do Professorado de Santiago ]:

"Temos que renunciar, portanto, na vida pública como na vida privada, a que as cousas marchem inteiramente polos roteiros que nós desejaríamos"

Os sendeiros deste século XXI levan, inexorablemente, e por moito que se pretenda negalo, a persoeiros como Ricardo Carvalho Calero, que defendeu coa súa liberdade e coa súa coherencia e integridade ideais de xustiza e democracia, de lingua e nación. Unha persoa que pulou polo recoñecemento científico da nosa lingua e do noso patrimonio inmaterial. Como di Bernardo Máiz é o pai lingüístico de varias xeracións.

Pode que non se entenda, desde os eidos do pensamento dominante e politicamente correcto, a necesidade de reivindicar de forma plena a Don Ricardo Carvalho Calero. Non se debe esquecer que o edificio dunha democracia se alicerza tanto sobre as pezas concordantes como nas discrepantes.

“…certas elites entenden que non deben realzar a personalidade dun disidente… e que nin como estudoso nin como pensador sobre os problemas culturais da nosa terra atinxo a altura que eles sinalan”.

En efecto, todo indica que o fundamento da Democracia contén, en certo sentido, a súa propia disfunción: as minorías vense na obriga de habitar nas marxes da sociedade, cando deberan, en realidade convivir. De feito, o propio sistema de partidos está asentado nos principios básicos de pluralidade, debate e discrepancia e convivencia.

As normas da hexemonía social serven para explicar o que acontece nos sistemas e patróns lingüísticos. De feito, como demostran recentes estudos científicos, o problema é que os procesos de lingüificación son agresivamente hexemónicos na defensa ideolóxica da estandarización dun patrón. E nesa refrega, as restantes opcións son rexeitadas. Se retomamos o fundamento da democracia, no entanto, é posible que convivan diferentes formas de ver e pensar o mundo, tamén a lingua. Simplemente, ao final, un ten que decidir, sen que iso implique, necesariamente, a marxinalidade de quen elixe outra opción. Sería a mellor proba de que vivimos nunha democracia sana.

Por iso, non se pode reducir a bagaxe do intelectual de Ferrol a unha simplista cuestión ortográfica/idiomatica/ideolóxica que contrapón reintegracionistas (banalizada como 'portugueses') e antireintegracionistas (banalizada como 'españolistas'), xa que sería furtar a posibilidade de que a sociedade galega de hoxe acceda ao coñecemento pleno do que foi Carvalho Calero. Tampouco, debido ao seu rol como ideólogo da ortografía da norma AGAL, se pode obviar este feito, só cómpre corresponder coa realidade dos feitos.

Carvalho Calero, a pesar de ter participado e ser protagonista dos elementos fundacionais da lingua, da cultura e do entendemento de Galicia como nación -así entrou mesmo na Constitución Española de 1978-, sempre fuxiu de recoñecementos con modestia e intelixencia -coma no discurso de 1986-, así como soubo manter a súa dignidade e coherencia até o final, renunciando a determinados postos honoríficos e pechando a posibilidade a certos cargos representativos.

Remataremos esta semblanza con estes expresivos versos que, escritos en 1961, pode que indiquen a lousa que representa o exilio interior:

Traguede dinamita

porque quero voar

esa ponte de anguria

que vai do hoxe ao mañá

(Salterio de Fingoi)

Xabier Ron

17 de maio de 2020

PAUL VALET (1905-1987) "Toda palabra é un refuxio do alento"

Paul Valet, seudónimo de Grzegorg Szwarc/Georges Schwartz, foi unha persoa extraordinaria que coñeceu o abafo do pensamento único, do pensamento dominante.

Exerceu a arte poética recortando o ruído das palabras até deixalas limpas, para que recreasen a esencia da vida. Sobre a súa vida só dicir que practicou a xenerosidade e a solidariedade até consecuencias que algúns definirán como tráxicas. Pero el era así, fuxía de privilexios e de egos, todo o contrario de hoxe. Desde a homeopatía non reparou en Don Diñeiro e sempre atendeu a aqueles que menos tiñan no reparto da tarta no barrio empobrecido de Vitry-sur-Seine, no Val du Marne.

Emile Cioran definíao coma o 'eremita de Vitry', "un dos homes máis realizados que coñeza. Non posúe nada, mais goza do esencial, da única vantaxe que xustifica o rexeitamento do suicidio: a soidade". Esta é a mellor forma de caracterizalo. O esencial tanto na arte poética como na arte de vivir e de estar no mundo.

En 1941, ao mesmo tempo que a súa irmá (Roma), o seu pai (Jakob) e a súa nai (Sara) eran asasinados no campo de concentración de Auschwitz, el loitaba nas ringleiras da Resistencia contra o inimigo nazi.

Sempre tivo ideas fraternas, moitas delas chegadas despois de escoitar a personalidades comunistas logo dos procesos revolucionarios de Febreiro (con Kerensky) e Outubro de 1917. Personalidades como Trotsky, Zinoniev ou Kamenev, aos que Stalin eliminou. Cómpre dicir que o noso autor naceu en Lodz (Poloña), mais que medrou en Moscova, o que lle permitiu ser un auténtico políglota ao coñecer o ruso, o polonés, o alemán e o francés.

En 1919 tivo que exiliarse, o bolxevismo tomáraa co seu pai, ao que lle expropiaron os seus bens, en tanto que comerciante e industrial, e a fame era a compañeira inevitable dos seus días. O

30 de decembro de 1930, casa con Chaïa Tenenbaum, a súa compañeira, que tamén loitaría na Resistencia co nome de Alinecoa e coa que viviu máis de medio século na casa de Vitry-sur-Seine.

Cando remata a guerra en 1945, coñecedores da súa valía, membros do PCF convídano a unirse ao partido. El, de ideas fraternas, sempre declinou o convite, tal como deixa constancia esta Reposta a Paul Éluard (outras das marabillosas voces da poesía francesa do século XX) da que recollemos só estes versos que traducimos:

"E cando di vostede

que só temos razón de ser

con respecto aos demais seres

ten vostede razón

(...)

Pero sei

que unha aperta fraterna sen patria nin partido

é máis forte que todas as doutrinas dos Doutores"

En 1946 comeza a exercer a medicina homeópata e dous anos despois, en 1948, publícase o seu primeiro poemario Pointes de feu (Puntas de lume), o que non significa, loxicamente, que se iniciase daquela, ao igual que na pintura, xa que Valet tamén nos deixou centos de cadros (uns 400). A primeira vez que se espuxeron cadros seus foi en 1955 grazas a Yvonne Zervos, amiga de René Char, gran poeta tamén.

Entre a súa forma de ser, o seu estilo vital e social, os seus problemas de equilibrio, deseguida foi considerado un 'tolo', aínda que era o 'mal de Charcot', unha serie de trastornos hereditarios que afectan aos nervios periféricos, o que aceleraba a percepción negativa que se tiña del.

Loxicamente, tampouco se lle perdoaba que fose o fustrigador das Usines du Rhône, conxunto industrial contaminante. Ecoloxista cando ninguén usaba ese vocablo que hoxe visten algúns como visten roupa de moda, dennunciou o veleno que saía dun produtivismo voraz que enchoupaba a terra e os pulmóns das persoas. Produtivismo eloxiado daquela por partidos e organizacións que hoxe están destoutro lado da barreira. Rectificar é de sabios din, pero tamén non crucificar a ninguén por ir en contra do pensamento único. 

 

Viviu con austeridade, coma un pobre din uns, e loitou só. Paul Valet estivo só co seu NON a ese modo de vida, tal como hai que dicir NON a este modo de vida -herdeiro acelerado do que denunciara Valet-, que nos conduciu a este cárcere social, que merma dereitos e calidade de vida...paradoxalmente para salvarnos a vida.

Louco ou non, frecuentou hospitais psiquiátricos e morreu en febreiro de 1987.

Recoñecemos que a súa personalidade nos atrapa. E quizais por iso, en pleno confinamento, comezamos o proceso de traducir ao galego parte da súa produción poética. Hoxe, comezamos por ofrecer aquí o inicio do poemario Lacunes (Lagoas) contido no libro: La parole qui me porte et autres poèmes (2020). 

ESPAZOS VAGABUNDOS   ESPACES VAGABONDS

Sortir de sa peau

comme une vaine parole

Saír da propia pel

como palabra baldía

Être pauvre en leçons

enseigner les lacunes

Ser pobre en leccións

ensinar as lagoas

Pensées infaillibles

oiseaux migrateurs

Pensamentos infalibles

paxaros migradores

La naissance et la mort

deux portes siamoises

Nacemento e morte

dúas portas siamesas

Un cercle vicieux

est un cercle parfait

Un círculo vicioso

é un círculo perfecto

Le serpent se mord la queue

l'homme se mord les doigts

A serpe mórdese a cola

o home mórdese os dedos

Le libre choix

méconnaît son arbitre

A libre elección

descoñece o seu albedrío

Chaque homme

est toujours à sa place de choix

Todo ser

está no lugar elixido sempre

D'échec en échec

la route est sûre

De fracaso en fracaso

o camiño é seguro
(Et cela suivra dans un livre...si le hasard habite en nous)

50 ANOS DO ASASINATO DE ENRIQUE RUANO

Lola, Enrique e Javier

Hoxe, 20 de xaneiro de 2019, de novo, un acontecemento memorial convoca estas liñas. O mes de xaneiro, de feito, é un mes especial para as persoas que nos preocupamos de saber que fixemos para descubrir que somos. Baixo a barbarie nazi, ou baixo a cruenta represión do franquismo, o silencio non pode ser a carta de presentación desta (devaluada e secuestrada) democracia.

Un silencio que vén da man da negación, desde sempre, pero sobre todo hoxe, cando triunfan as dúas caras dunha moeda que desfai a existencia da verdade e dos feitos: o posmodernismo relativista da esquerda e a posverdade da dereita. Hoxe, de novo, cando os medios amigos arroupan unha literatura revisionista, que quere dulcificar o que significou a Ditadura e colaborar con ela, cómpre loitar contra toda sorte de negacionismo ou como afirma, de forma directa e admirable Mercedes Monmany en Ya sabes que volveré (2018), “la infame peste del negacionismo, del falseamiento de la Historia y a la igualmente perversa relativización, que aún hoy aparece por doquier” (p. 12).

Hoxe, queremos lembrar un feito, o asasinato do estudante de Dereito Enrique Ruano Casanova, acontecido hai xusto 50 anos, cando a sociedade comezaba a sacudir e crebar, de forma cada vez máis insistente, as cadeas que impoñía a Ditadura. Esta, incapaz de asumir que existía unha crecente demanda de dereitos e liberdades e de democracia, decretou o Estado de Excepción. Mais non por iso os actos de resistencia habían de cesar. Un deses actos consistía en lanzar octavillas nas rúas para contrarrestar a información manipulada do franquismo.

Enrique e a súa irmá, Margot, pertencían a unha familia de clase acomodada, mais, como moitos mozos e mozas que accedían a unha determinada formación, non compartían o ideario dunha familia que non discordaba abertamente do réxime franquista. Enrique Ruano militaba na Fronte de Liberación Popular (coñecido como Felipe), que o réxime vinculaba ao comunismo. Militancia que o convenceu da necesidade de proletarizarse e quería traballar de peón. Militancia que o relacionou con quen sería a súa compañeira sentimental, Lola González Ruiz, e con Javier Sauquillo, que sería asasinado na ‘Matanza de Atocha’, o 24 de xaneiro de 1977.

Recuperamos a secuencia dos acontecementos do recente libro de Manuel Espín, Los años rebeldes. España 1966-1969 (Madrid: Kailas, pp. 193-199; o estilo é divulgativo; para un estudo específico e detallado, o artigo de Ana Domínguez Rama dentro do libro que ela mesma edita, Enrique Ruano, memoria viva de la impunidad del franquismo, Madrid: Ediciones Complutense, 2011).

O 17 de xaneiro de 1969 deteñen a Enrique Ruano Casanova, xunto con outras tres persoas, José Bailo, Abilio Villena e Lola González Ruiz, e lévano ás dependencias policiais. Non se lle permite nin alimentarse nin durmir para presionalo e que delate aos seus compañeiros, así os franquistas poderían acceder ao piso franco e incautar o material de contestación.

A súa moza, Lola González Ruiz, tamén é interrogada nas dependencias da Dirección Xeral de Seguridade. Mais as chaves do piso franco tíñaas Margot, a irmá, que soporta as torturas para dar tempo aos do piso a que podan fuxir. Finalmente, o 20 de xaneiro tres membros da Brigada Político-Social levan custodiado a Enrique esposado ao rexistro do piso, no sétimo andar da antiga rúa General Mola, nº 60, hoxe Príncipe Vergara. Atopan alí un dos diarios que elabora Enrique, por consello do seu psiquiatra, Carlos Castilla del Pino, como terapia. Horas máis tarde, o corpo do mozo aparece morto no patio interior do edificio. A policía e o réxime preséntano como suicidio: “arrolló al Inspector señor Colino Hernán y huyendo precipitadamente del piso, tras abrir su puerta se arrojó a un patio interior y al parecer ha fallecido de resultas de la caída…” (esta parte do sumario recollémola do artigo de Francisco Pereña, presentado no número de Viento Sur de hai dez anos, nº 102, marzo, pp. 103-108, e que figura tamén no libro editado por Ana Domínguez Rama).

Non obstante, certos feitos contribúen a pensar que non foi un suicidio, senón un asasinato:

1. Non deixaron ver o cadavre
2. Non se coñeceron os datos da autopsia
3. Non deixaron sequera publicar unha esquela (ata morrer Franco)
4. Negación do acopio de probas

Unha pequena paréntese para sinalar que o procedemento que se describe lémbranos, e moito, ao asasinato do saharauí Said Dambar, o 22 de decembro de 2010, cuxo corpo non recibiu a familia, nin a autopsia, e que, de comprobarse que morrera dun disparo, significaría a ruptura do alto ao fogo por parte de Marrocos e a MINURSO podería intervir. Semellanzas nada casuais entre réximes fundados no atropelo e na violencia.

Volvamos a 1969: o réxime usou perversas estratexias para manipular, degradar e ‘criminalizar’ e sentar así a ‘culpabilidade’ de Enrique Ruano Casanova, como por exemplo, apoiándose no Diario, deixar constancia de desequilibrio e dependencia de criterio (loxicamente, acusando ao comunismo de ser o instigador). O ABC, en primeira instancia, difunde esta mentira. O Estado de Excepción fora prolongado ata marzo, polo que o franquismo lograba minimizar calquera posible repercusión mediática. O 30 de maio de 1969, o ABC rectificará a súa crónica anterior pola evidente violación da intimidade que se producira.

Segundo o seu psiquiatra a idea do suicidio non se sostén. En 1994 o Tribunal Supremo reabre o caso, mais a ausencia de probas (debido á súa evidente destrución, tal como a desaparición dunha parte da clavícula, que foi serrada e onde, supostamente, estaría a proba do disparo recibido, previo a ser tirado desde a fiestra do sétimo andar) impide que se dea unha sentenza plenamente reparadora. Para máis datos, recomendamos a lectura das páxinas de Manuel Espín.

Hoxe, 20 de xaneiro de 2019, 50 anos despois do seu asasinato en mans das forzas de seguridade da Ditadura franquista, cómpre lembrar a Enrique Ruano Casanova, un mozo que adquiriu unha conciencia política que lle fixo ir contra a acomodada vida que podía ter para defender a necesidade de liberdade, de dereitos e de Democracia. 

P.D. Cando xa tiñamos rematada esta crónica, na prensa anúnciase que o Premio Comillas de Historia, Biografía e Memorias entrégase a un escritor mozo, nado no 1992, Javier Padilla, pola súa novela, que podemos denominar histórico-memorial, en que reconstrúe a amizade e amor que houbo entre Enrique, Lola e Javier. Sen dúbida, un libro a ler.   

A DIGNIDADE EXÉRCESE...LEONE GINZBURG COMO EXEMPLO

Sempre mantiven unha notable preocupación pola Ética, tanto desde un punto de vista teórico como práctico e, sobre todo, con vistas a facer da Ética unha compoñente esencial e determinante dos meus actos vitais. 

A reflexión xurdiu lendo con atención a obra de Rob Riemen, Para combatir esta era. Consideraciones urgentes sobre fascismo y humanismo (Taurus, 2017), e as novas que emerxían nos medios sobre a política do todo vale, tan propia destes tempos de hexemonía neoliberal e posmodernista, que tende a xustificalo todo, tal como relativiza o valor da verdade. 

Da lectura de Rob Riemen rescato unha historia de dignidade, a do escritor e mestre Leone Ginzburg, que se opuxo con firmeza á sinrazón da imposición ditatorial do fascismo de Mussolini e do nazismo de Hitler.

Leone Ginzburg, xudeu ruso, nace en 1909,cuxa familia emigra a Italia cando aínda é neno. Deteñámonos só nalgunhas datas relevantes da súa vida:  

a) En 1927, con tan só 18 anos de idade, realiza unha tradución ao italiano da novela de Tolstoi, Ana Karenina. 

b) En 1933 participa da creación da Editorial Einaudi e comeza unha intensa actividade editora e tradutora, creando a revista Cultura que, como di Riemen, faino para 

 "facer xustiza ao significado orixinal da palabra, deixar espazo á diversidade de camiños que a xente pode percorrer na procura da verdade de si mesmos e da existencia humana" (p. 17). 

c) Coa chegada de Mussolini e os fascistas ao poder, Leone Ginzburg demostra que a dignididade debe exercerse e defenderse. Mussolini esixiu que os mestres asinaran unha declaración de lealdade, senón perderían o seu traballo. Dos 1.100 mestres só 10 se negaron a asinar tal declaración, entre eles estaba Leone Ginzburg. A partir dese momento encabeza a póla turinesa do movemento antifascista, Giustizia e Libertà, ata que o deteñen en marzo de 1934.

Foi liberado baixo vixilancia en 1936 e exíliase á pequena vila de Pizzoli cando Italia entra de forma activa na Segunda Guerra Mundial. Unha vez derrocado Mussolini, Ginzburg regresa a Roma para loitar contra os nazis, que tomaran o poder. De novo, foi arrestado e torturado ata a a morte, que acontece o 5 de febreiro de 1944. Só tiña 35 anos.

A súa dignidade érguese con forza por riba da mediocridade xeral e aínda cando escribe desde o cárcere á súa compañeira, Natalia Ginzburg, que seguiu o legado de Leone traballando na editorial Einaudi e que se converteu en escritora de contos e ensaios, lemos con emoción a súa serenidade: 

Non te preocupes demasiado por min. Só imaxina que son un prisioneiro de guerra; hai tantos, especialmente nesta guerra, e a maior parte voltará a casa. Agardemos que eu sexa parte desa maioría , eh Natalia? Bícote unha e mais veces. Sé valente. 

 Rob Riemen dá a chave para entender esa valentía:

O valor é a habilidade de conquistar, non aos outros, senón a un mesmo; o valor para sermos sabios e xustos, o valor para cultivar a nosa alma. Quen non fai isto non é libre, e unha vida sen liberdade, unha vida baleira e condescendente, é unha vida sen sentido e, en última instancia, sen amor (p. 18)

 Existe un documental realizado no 2016 por Florence Mauro, Un intellectuel contre le fascisme, onde podemos aprender máis sobre como defender e exercer a dignidade coa que nacemos todas as persoas. 

O SILENCIO AGOCHA PODEROSOS MOTIVOS

Demasiado tempo desde a última vez...ou non? A convocatoria da escrita non sucede de forma dixital para min: asáltame sempre con caderno e grafo. E aí escribo todos os días. Sucede que, ás veces, e por momentos que non sei cadrar, éntrame unha especie de pereza. Escribo si. E lanzo algunha cousiña en escritos de raigame sociopolítica. E si, tamén está todo o que supón investigar o feito medieval dos nosos trobadores. 

Mais...por que e para que escribir? E unha resposta, quizais, non para ilustrarvos sobre min, iso non ten interese ningún, veña dada por Rafael Bárez e os poemas que escribiu nos noves meses que pasou no cárcere provincial de A Coruña no ano 1972. Porque Rafael Bárez, avogado laboralista e concelleiro comunista de urbanismo na primeira corporación coruñesa despois da longa noite de pedra, escribiu un fermoso poemario (Poemas del 10 de marzo (escritos en la cárcel))...que decidiu gardar en silencio. 

Será bastante despois da súa morte (un cancro levouno o 5 de maio de 1996) cando a súa viúva, Toya Fernández, atope o manuscrito cos poemas. Por que decidiu Rafael Bárez gardar ese silencio sobre a súa creación poética? Nunca saberemos de certo e con verdade os motivos, mais si nos explica por e para que escribiu os versos: para atrapar as súas emocións e ofrecerlles unha canle poética, mais ao mesmo tempo racional. Escribir como terapia. Con esa idea, que eu mesmo abrazo en numerosas ocasións, quédome. 

Trátase dun poemario que vive a idea da solidariedade, da xenerosidade, do compromiso para cos demais. E ten razón Toya cando realiza unha comparativa entre aquel tempo e este que vivimos, onde a clase traballadora coñece o dominio dunha oligarquía salvaxe que a abafa e oprime. Aí si está no certo. Mais hai unha gran diferenza ao meu entender: o compromiso solidario de clase...hoxe...palidece e treme nas definicións dos dicionarios, dos relatos memoriais e en versos coma os de Bárez.

O poemario non agocha a dureza dos feitos, senón que os versos contan as emocións e os actos cotiáns no cárcere e vemos con claridade como o desexo de liberdade abrolla de maneira mesmo obsesiva no horizonte de cada unha das persoas presas. As palabras de Bárez son as que usamos na vida real. Non hai lugar para edulcoracións. Nin para un romanticismo que sería intruso.

O libro é, para min que amo os libros, unha preciosidade. trátase dunha edición moi ben coidada tanto por parte dos responsables directos da edición (Xesús Alonso Montero, Toya Fernández, Manuel Rivas) como da editora Alvarellos. E resulta todo un acerto ler os poemas de forma directa a través da representación facsimilar. Emociona. Un pode pechar os ollos e viaxar e estreitarse na ialma desas persoas que loitaron pola dignidade da memoria democrática, e que facían o que podían para que a ditadura fose menos alegre para os franquistas. Por iso, cómpre agradecer tamén ás 400 persoas e colectivos que axudaron economicamente a que o libro vise a luz.

Hoxe, cando agosto asoma e semella que Compostela é un enorme parque temático de turistas e peregrinos, cando non hai con quen falar, como diría un amigo meu, sempre vén a escrita para que dialogue con ela. E hoxe, pode que sexa porque hai unha semana estaba na véspera de ir á Feira do Libro da Coruña a recitar un poema de Bárez na presentación do seu libro, precisaba escribir sobre iso. Nada máis. 

 

 

NO SOFÁ DAS CADEIRAS GASTADAS

Afundiuse un pouco máis no sofá xa acostumado ás formas un tanto perdidas dese home aparentemente canso. 

As cadeiras gastadas, coma se o tempo fose demasiado, ou eran as horas gastadas na nave da precariedade descargando mercancías nas que lle era mesmo prohibido pensar.

O sofá estranouse moito. Desta volta notaba máis frío. Entón sentiu que a pequena fiestra do reducido zulo-fogar deixaba entrar a furia do inverno galego. Porque non pecha a fiestra. Mesmo semella que me estou mollando. E eu tampouco teño ben as cadeiras. 

O home, afundido no sofá, estaba fondamente durmido. Cos colares de varias cores esparexidas ao pé do sofá-mundo. Entón, algo, quizais un laio que viña de debaixo, movéuno e sentiu a humidade envolvelo. Erguéuse con dificultade e pechou a fiestra. 

E ollou para o sofá. Secou a humidade cun pano e envolvéuse nunha manta. Moi ben, así mellor. Agora podemos repousar os dous. 

Cada día é para Noula (agocho o seu nome verdadeiro) unha pequena odisea. O seu Senegal fica demasiado lonxe. Tanto como é case imposible conseguir o diñeiro preciso para mandar a casa algo de sustento, para aforrar e poder viaxar e así cumprir co desexo, ben apontalado na súa ialma, de ver aos seus amores, a súa muller e a súa nena..xa adolescente cos seus 14 anos. Con tristeza díxome que o ano pasado non puidera facelo. Resignado acepta que é posible que este ano tampouco poda viaxar a Senegal.

Noula vive nunha odisea cotiá. Silenciada polo manto da noite. Un perfecto sinónimo da cegueira occidental con respecto ao que facemos con África. En pé toda a noite para vender algún colar, algún chisqueiro, sempre co sorriso de dentes brancos perfectos como presentación, tanto no saúdo inicial, coma no final. Así o coñecín. Así souben da súa historia. Aínda conversamos onte, mentres eu degustaba unha caña e el aceptou un zume de laranxa. 

Todos os días vén a Compostela para traballar toda a noite. Ao mencer volve a súa cidade de residencia. Sempre coa equipaxe de colares, chisqueiros, moedeiros, e algún produto máis. Nunca se indispón coas constantes negativas: "a xente non ten diñeiro", dime comprensivo.

Quixera para Noula que esta terra galega lle sexa ventureira  e que poda cumprir o seu desexo viaxeiro. Non só el, claro, senón todos os Noulas que veñen á nosa terra para ter un proxecto de vida. 

Chegan as luces de media tarde. O sofá sae do letargo e axuda, cun laio de arame gastado, a Noula a recordar que debe xantar algo antes de comezar, de novo e un día máis, a súa particular viaxe. 

Eu, mentres, só podo escribir estas liñas para solidarizarme con estas historias de vida e traballar politica e socialmente para que non sexamos un país de portas pechadas, nin interiores, nin exteriores. 

Á PROCURA DE MIN MESMO

Certo é. Non debemos cargar sobre ninguén a responsabilidade de quen somos en realidade. A vida de cada quen é xa demasiado dura como para facelo. 

No entanto. Nas miñas teimas está ler para entender. Non só iso: para ser quen de poder proxectarme na psique poeta dunha muller que se caracteriza por unha ialma fondamente creativa. Iso é o que me sucede con Sylvia Plath e con Anne Sexton. Da primeira, a través da lectura dos seus diarios completos, sen censura. Da segunda, a través do seu epistolario, aínda que a editora -filla- optou por suprimir fragmentos que poderían afectar á privacidade de persoas. 

As dúas, como todos saben, desde moi novas sacudidas polas ondas da inspiración foron grandes poetas. As dúas, tristemente, decidiron poñer fin á súa vida de forma voluntaria. 

Tento non sucumbir á empatía. É difícil: recoñezo que eu tamén flirteei co mito de Sísifo. Mais...ao fin...pagaría a pena????

Entón, só queda aprender e deixarse atrapar....xa vos contarei ao final da viaxe....

AFORISMOS (VII)

Xa pasaron os días. Non me esquecín. Non. Mais unha bronquite crónica que sempre asoma entre outubro e novembro está sacudindo o meu peito e baléirao de enerxías. Aguantar as clases xa supón un desgaste supremo e recoñezo que me entrou a pereza dixital. Non así a 'manuscrituraria'. A escrita a man reconfórtame. As pantallas dixitais prodúcenme, por norma, rexeitamento e cansancio. Mais sei que é unha poldra necesaria para conectar o río de creación co da recepción. 

Os días que transcorren entre o 24 de outubro e este 13 de novembro foron certamente ricos en emocións...a pesar da bronquite crónica que chegou o día 1 para non deixarme 13 días despois. 

Visita a Muros en bici, para ver ao meu amigo Ramón Vázquez (100 km de ida e volta o fin do 29 ao 30 de outubro). A asistencia ao acto que recorda o asasinato dos guerrilleiros Gayoso e Seoane na Coruña o domingo 6 de novembro, onde tiven ocasión de coñecer a persoas cunha historia aínda por recoller como a de Encarna Díaz. 

E mentres, o novo Parlamento de Galicia camiña...xunto co do Estado....en boa sintonía cara a unha nova vaga de recortes. Aínda estou agardando unha máis férrea batalla desde os escanos e desde as rúas. E se tivesen algo de sentido...recuperarían as liñas de traballo que afortalaron o discurso e a acción parlamentaria de AGE. 

E o mundo vístese de máis nacionalismo populista, de corte fascistoide, con ropaxes rancias de racismo, machismo e fobias de todo tipo co triunfo -nada sorprendente- de Donald Trump...

E, ao mesmo tempo, perdín ao meu último referente, o enorme Leonard Cohen, a quen homenaxearei neste texto. Si, o mundo é máis feo, mais só a beleza dos versos de Cohen pode servir de conxuro contra a brutal fealdade de Trump e dos seus adeptos. 

Luns 24 de outubro de 2016

A creación poética para min?

Inspirarme nos acontecementos máis humildes e devolver versos que tremen ante o reto de saberse mortais e sempre imperfectos.

 

Martes 25 de outubro de 2016

Si. Pode ser que no día a día sintamos que non estamos sós, que nos acompaña o aroma do vivido. E pode reconfortar e dar sentido. Mais...quen alivia o tremor da pel sen o niño do amor?

 

Mércores 26 de outubro de 2016

A crise dos 50 existe. Sobre todo se nos abandonamos e deixamos que os lugares comúns da sociedade nos modelen para atarnos. Vivir é vivir cada ano con plena intensidade todos os momentos, os bos e os malos, e saber compartir iso tamén...se temos con quen.

Xoves 27 de outubro de 2016

Observo unha soa diferencia na creación poética de onte e a de hoxe: antes proxectaba versos que latexaban por un desexo de amar como sentía que se debía amar; hoxe proxecto versos que viven con forza ese desexo nun amor que sempre é -e so pode ser- presente, porque non existe o futuro. 

Venres 28 de outubro de 2016

O ensino non pode facerse desde a aceptación resignada do escenario da competitividade; debe facerse desde a crítica a un sistema inxusto e desigual. O alumnado prefire cooperar e ser solidario, sobre todo cando actúa dentro da escola. O reto é animar ese proceso fóra das aulas. 

Sábado 29 de outubro de 2016

O esforzo debe ser sempre medido conforme ás nosas propias enerxías, aceptando os límites naturais que a idade nos marca, sen deixarse dominar polos mesmos. 

Domingo 30 de outubro de 2016

Acepto a miña condición de zombi: aliméntome cada vez máis de ideas e versos. E camiño durante o día coa esperanza de dixerilos amando cada día máis e mellor. 

Luns 31 de outubro de 2016

Pensando no meu progresivo envellecemento: non quero esquecerme do nome máis fremoso que pronunciei e escoitei xamais. Non quero verte cos meus ollos cansos e non recoñecerte. Non. Non quero iso.

Martes 1 de novembro de 2016

 A investigación en temas como os da Idade Media non permite a comunicación fluída, a non ser entre os membros da secta. Prodúcese unha curiosa sensación de soidade intelectual. Descubrimos aspectos que tardarán en formar parte dos manuais, xa que estes viven do lugar común e da tradición que impuxo un canon que se resiste a mudar de faciana.

Mércores 2 de novembro de 2016

 Abrir os ollos para tremer ante o asalto dos sentidos: demasiados impactos poden ter un efecto adverso. Mellor ir pouco a pouco, alimentando as raices, e agardar, con paciencia, a recoller os froitos.

Xoves 3 de novembro de 2016

Receitario contra os estúpidos que atacan a experiencia. Que pasen unha tarde nunha residencia de maiores, acompañándoos, escoitándoos, dialogando con eles, desfacéndose dos prexuízos. A ver si así se esquecen da absurda idea de que o saben todo e aprenden a escoitar comprendendo...

 

Venres 4 de novembro de 2016

Mentres sigamos negando que o noso ser é plural, viviremos cegados polos noso egoísmo hiperindividualista. A identidade hoxe é como un río que vive e alimenta (sendo alimentado tamén) terras de varias culturas. 

Sábado 5 de novembro de 2016

O terrible paradoxo da era da tecnoloxía: a canta máis tecnoloxía, dixitalización e robotización da vida, máis persoas se verán expulsadas do mercado laboral e relegadas ás marxes e en risco de exclusión social. 

Domingo 6 de novembro de 2016

A dignidade vístese de palabra que conta, de memoria que vive no presente os pasados duros que crearon a identidade destes nosos maiores. Non escoitalos. Non comprendelos. Non aprender da súa experiencia. Pensar que non lles debemos nada...fainos ser unha sociedade insolidaria e escasamente democrática. E mañá pode ser tarde...

Luns 7 de novembro de 2016

Non soporto os comportamentos enrevesados e que non achegan nada. Non é doado ser sinceros de forma permanente. Aínda así, prefiro a miña insolente sinceridade a ter que soportar eses comportamentos. 

Martes 8 de novembro de 2016

Todos vivimos situacións que nos incomodan. E aceptamos as cargas. Non obstante, a peaxe ten sempre un custe límite. A nosa felicidade non pode ser troceada polas convencións e por rutinas que son alienantes. Cómpre sempre veracidade e actuar conforme aos nosos desexos. Xantar debe ser sempre un momento de pracer.   

Mércores 9 de novembro de 2016

Os entusiastas gozan da dixitalización global. Ignorantes e imbéciles están asasinando toda posibilidade de emancipación humana e seguirán axudando a que sigan medrando as dúas burbullas sociais: a das persoas empobrecidas e a das persoas 'inhabilitadas' por seren 'maiores' (+45 et alii). Ignoran os imbéciles que as mans témolas non só para activar un pulsómetro, senón que modelan, constrúen, crean, agariman, escriben e son a proba do amor e da paixón. 

Xoves 10 de novembro de 2016

Optas polo silencio: deliberado intento por anoar os desexos ou fuxida incerta e agochada? Mañá, pode. Hoxe non quero saber a resposta e só pensar que todo é posible. 

Venres 11 de novembro de 2016

Leonard Cohen morreu. Con el vaise un referente poético e filosófico. Deixo uns versos froito do meu diálogo cos seus poemas:

Non chores 

os vasos comunicantes

 serven para os novos eidos

nun Caurel ermo

Aí   só o espello 

dun ceo liberado

encadea os meus laios

ás pernas das cerdeiras impúdicas

amor fitófilo

entregado á negrura do ermo

carne con cortiza

reverencia do mel 

entre os xadeos do noso amor

Sábado 12 de novembro de 2016

Manuel Gerena ten toda a razón: seguen existindo razóns para cantar pola liberdade. Cantar e crear rompen as gaiolas que impiden que voemos. Mentres o fagamos seguirán teméndonos.