NON BANALICEMOS OS CONCEPTOS...OLLO COAS SIMPLIFICACIÓNS: NOTAS SOBRE ANDALUCÍA DESDE GALICIA

De primeiras, estas breves notas despréndense, non só pola necesidade de reflexionar sobre o que acontece no mundo en que vivimos, senón tamén para advertir que non debemos caer no erro de banalizar os conceptos (véxase fascismo) nin camiñar co guieiro da simplificación analítica. 

De segundas, estas notas escríbense desde a distancia. Ten unha boa consecuencia: permite escribir de forma desapaixonada, de maneira máis racional. Mais tamén, ao beber de lecturas, olladas audiovisuais e conversas con amizades andaluzas, a súa fondura non é, como é de agardar, plena nin perfecta. 

En terceiro lugar, sendo membro do PCG e de EU, temos que explicarnos -a nós mesmos e á xente que simpatiza con nós- como é posible non recoller o descontento coa política de 'esquerdas' (?) do PSOE. Isto, antes que pensar en hara-kiris pola presenza de VOX no Parlamento andaluz. Podería suceder que as reflexións derivadas do primeiro aspecto expliquen en parte o segundo. 

Son, como diciamos, notas, deliberadamente breves e só implican á persoa que escrebe estas liñas:

a) Estas eleccións tiñan lugar despois de case 40 anos de 'quiste' clientelar -ou así era percibido por parte da esquerda (distinta á do PSOE)- das políticas dun partido lonxe de ser socialista e, cada vez máis ancorado no sistema capitalista e devorado polas súas contradicións.

b) A dereita, por vez primeira, vivía a súa particular fragmentación de voto: PP, C's, VOX. Lembremos quen foi primeira forza política nas anteriores [Deixaremos de lado o comportamento mentireiro e hipócrita de uns e outros sobre o tema da 'lista máis votada' e sobre os gobernos de 'coalición']. Cómpre ter in mente isto, xa que o descenso do PP en votos...non foi para a abstención, senón para VOX e quizais para C's. Isto é VOX compite no espazo da dereita...(e pode que atraia a persoas descontentas da esquerda, mais esta...polo que diremos, opta antes pola abstención).

c) A dereita, aínda que fragmentaria, vota. A esquerda, sempre máis crítica, de forma paradoxal desmobilízase e non vota.

d) Por que non foi votar a esquerda? Posibles explicacións: 

d.1) Por descontento coas ideas do conglomerado que representaba Adelante Andalucía e, quizais, pola des-substancialización ideolóxica das decisións e accións políticas (aínda que máis por atracción do que sucede na cabeza reitora, en Madrid, tal como sucedeu tamén no PSOE).

d.2) Porque sabían que o seu voto iría -de forma mecánica- ao PSOE, facilitando, mais unha vez, o seu goberno (cando existía real fartura das formas e dos fondos con respecto ao PSOE)

e) Pensamos que é falaz, e pouco analítico, caracterizar aos 400.000 votantes de VOX de fascistas. Esta etiqueta banaliza o concepto:

e.1) Por iso, foron pouco acertadas as primeiras declaracións, en canto se coñeceron os resultados, ao confrontar dúas "Españas" en clave de 'diversidade'. Esta circunstancia, ademais, posúe un terrible efecto búmerang, xa que, cando as persoas se senten atacadas de forma que consideran inxusta, estas reagrúpanse afortalando o grupo. Chamaríamoslle un efecto de atracción por rexeitamento. 

e.2) Esta etiqueta, por riba, non recolle o proceso de degradación que orixinou a política clientelar do goberno en Andalucía. 

e.3) VOX medra en moitos espazos a costa dos votos que perde o PP. Moi paradigmático o caso de El Ejido, que representa moi ben a parte racista e anti-inmigración [cando son os que soportan a nova riqueza de certas persoas co seu traballo escravo] do discurso de VOX [e que posúen tamén outras forzas, de maneira máis calada e, polo tanto, menos sincera]

e.4) A etiquetización banaliza o que hai detrás dun fenómeno -a radicalización do voto da dereita [e parte do electorado tradicionalmente de esquerdas] cara a posicións extremas - sen que a esquerda europea sexa quen de frealo con discurso, decisións e accións claras. 

e.5) O descontento da esquerda -que explica o retroceso das organizacións e a elevada abstención- ten moito que ver coa decepción e cos incrumprimentos da folla de ruta programática. 

Se nos fixamos na experiencia francesa, á que coñecemos de preto, a decepción supuxo o alimento necesario para o medre electoral das posicións de extrema dereita (o lepenismo, tanto de pai como de filla). Barrios que eran claramente soportes do voto de esquerdas pola súa conformación sociolóxica, ao sentírense 'desprazados' polo traballo das organizacións de esquerdas e 'cansos dun discurso 'simplista' e de 'boas vontades', foron, non só absténdose de votar en cada vez máis número, senón que ían depositando a súa confianza nunha forza que usaba un discurso sinxelo, emocional, e asentado na falacia discursiva de que defenderían os seus intereses. Por iso, o lepenismo medrou nas barriadas multiétnicas e nos vellos barrios obreiros desindustrializados de Francia. A esquerda deixou de lado -non totalmente, mais si de forma clara nos espazos máis degradados- a pedagoxía na rúa, nos centros de traballo. Neste sentido, mesmo podemos acusar a certa tendencia 'dixitocéntrica' de pensar que a revolución chegaría desde as redes sociais. Grave erro que conduciu, ademais, á actual desidia mobilizadora no noso país [As mobilizacións sempre son fragmentarias e soportables para o sistema]

Posibles temas que favoreceron o descontento-decepción da esquerda e a súa abstención:

1. O republicanismo: deixares de lado a opción republicana e federal para apoiares unha opción independentista (de dereitas) [así o sente parte do electorado e moitas das persoas coas que conversei; e a cuestión do 'procès' e do que acontecía en Madrid tivo máis peso do que pensan os 'todólogos'].

2. O carácter público dos servizos: a penetración da colaboración (sic) privada no público = a presenza omnipotente dos concertos na xestión do público...de que serve un (suposto) goberno de esquerdas no centro se non se derruban os atrancos para a salvagarda pública dos nosos servizos?

3. A confesionalidade: o concordato: cando a súa anulación e a creación dunha lei de separación de Igrexa e Estado?

4. A Lei Mordaza: cando a súa derrogación?

5. As Reformas Laborais: imos aceptar só un parche? Cando a súa derrogación? Seguiremos permitindo a precarización das nosas vidas? A inestabilidade de todo proxecto de futuro?

6. Somos anticapitalistas? Ou só a cara amable do capital? 

7. A corrupción...que ten moito que ver coas prácticas clientelares...a votante de esquerdas xa está farta de votar cunha pinza no nariz... 

8. O acceso a unha vivenda digna: finalizaron os lanzamentos e desafiuzamentos? Non asistimos a unha segunda onda especulativa que afasta á clase traballadora do acceso a unha vivenda digna? 
 

9. Seguiremos escoitando o 'sagrado' mantra do posmodernismo -o irmán da posverdade da dereita-  de que non existen nin a esquerda e nin a dereita? 

En certo modo, esta absurda sandez permitiu que a indolencia ideolóxica flúa e derrube a coherencia que debe impregnar tese e praxe. Que é VOX entón para unha persoa que di que non existen esquerda nin dereita? 

Quizais estas persoas bailen ao son da vella canción de Giorgio Gaber: Destra-sinistra,

De non seren claros e coherentes, as persoas que lean o inicio da presentación da web de Vox...serán incapaces de discernir ideoloxicamente:

"VOX es un partido político creado para la renovación y el fortalecimiento de la vida democrática española. Somos como tú, profesionales, autónomos, amas de casa, jubilados, emprendedores, empleados, trabajadores, funcionarios, estudiantes, etc., que nunca hemos vivido de la política, que nos hemos sentido defraudados por los políticos actuales y que hemos dado un paso al frente para CAMBIAR esta situación. El político debe estar para servir, escuchar, gestionar y actuar."

(SEGUIRÁ)


   

O NAUFRAXIO ACTUAL DO DIÁLOGO: O TRIUNFO DA MONOLOCUCIÓN IMPOSITIVA E DA MANIPULACIÓN INFORMATIVA

Malos tempos para a existencia do diálogo e para as accións a el vinculadas debido a un emprego espúreo das capacidades da palabra, ao seu secuestro en discursos que manipulan a conciencia social. 

Algúns estudosos mesmo reducen xa a cinzas a utopía habermasiana sobre a posibilidade dunha democracia deliberativa, cando non se comezou sequera a poñer en pé os seus piares fundacionais (véxase a análise de Juan Fernando Segovia, Habermas y la democracia deliberativa. Una «utopía» tardomoderna, Marcial Pons, Madrid, 2008; ou, en termos máis confrontativos e críticos, Maxime Ouellet, La revolución cultural del capital. El capitalismo cibernético en la sociedad global de la información, Editorial Popular, Madrid, 2018, pp. 76-92).

Sabémolo ben: o diálogo naufragou no océano que mediou entre os monólogos independentistas cataláns e os nacionalistas españois. No medio, debido a unha incapacidade real de facer valer os valores da construción federalista, morreu afogada a opción realmente republicana. A polarización da monolocución, ben enfatizada polos medios adeptos a cada un dos extremos, conlevou a que as posicións de equilibrio fosen consideradas pouco máis que unha aldraxe e unha traición a non se sabe moi ben que ideais. E ollo, non apelamos con diálogo ao tan manido 'consenso', xa que pensamos que hoxe o que existe é unha monolocución impositiva, de tal forma que nos executivos a participación é reducida a un marco de negociación imposto, onde o diálogo real non pode existir nin construír nada.

Neste sentido, desde un punto de vista dialéctico, concedémoslle a razón a Salvador López Arnal, entrevistado no último El viejo topo ("Desde una izquierda sin complejos. Entrevista a Salvador López Arnal, nº 368, setembro 2018, pp. 27-35), onde expresa a súa raiba ante a circunstancia de que fosen escasísimas e de pouca forza as protestas ante o feito de que unha persoa practicante cando menos do racismo discursivo sexa o Presidente nº 131 da Generalitat. A pregunta que se fai o entrevistado non deixa de ser altamente punxente: "Que non teríamos feito [a esquerda], como teríamos intervido se un ultranacionalista español tivese sido elixido presidente do goberno de España?" (p. 33, col.a).

Por iso, a banalización non provén, ao revés do que dixo SOS RACISMO, da definición de Torra como racista, senón que o concepto se dilúa en función das supostas simpatías ideolóxicas. Iso sí que é perigoso. Ou de que a reacción política -que debera ter sido contundente na esquerda- sexa obra de grupos políticos que practican o racismo institucional e apoian as devolucións en quente de persoas que escapan de países en conflito ou de situacións altamente perigosas para a vida humana. Iso si que representa un uso perverso do concepto "racista" en función do obxectivo electoral a acadar.

Hannah Arendt sabíao ben: non se poden empregar eufemismos nin tabús cando se trata de definir os comportamentos 'bárbaros'. A referencia nos artigos de Quim Torra ao ADN e á confrontación que deshumaniza ao OUTRO é algo moi compartido polo esencialismo franquista do psiquiatra Antonio Vallejo Nágera. O esaxerado eloxio cohesivo do nós (desde unha óptica distorsionada dun nacionalismo excluínte) fronte ao trazo negativo do eles (o outro) é propio de todos os discursos manipulativos de ideoloxías excluíntes, tal como a dos grupos de extrema dereita.

A nova de hoxe de La Voz ("La debilidad política lleva a Sánchez al abismo", asinada por Fran Balado na páxina 18) contén algunhas manifestacións da lousa que soporta o diálogo sobre sí. Primeiro, o titular é, ao noso entender, enganoso e reducionista, xa que non é causa da debilidade política -identificada no artigo polos 84 deputados e deputadas que posúe o PSOE- a situación agonística en que se atopa o executivo de Sánchez, senón que é provocada pola propia natureza acelerada da súa chegada á Presidencia. Aceleración que se viu acompañada dos axiomas relativistas e fluídos do posmodernismo. Fronte ao corrupto sistémico que representaba o goberno de Rajoy, erguéuse o 'todo vale' relativista. Por iso, as demostracións de inoperancia e confusión que caracterizaron estes 100 primeiros días de goberno obedecen antes, para nós, á natureza inconsistente do que significa hoxe ser en política. É baixo esta inconsistencia que temos que situar as dimisións de membros do Goberno, as vacilacións ao redor de Catalunya, a (aparente) mudanza radical de actitude ante certos feitos como a inmigración, o asunto das bombas que non matan, etc. Todo iso non é debido á súa fraxilidade parlamentaria. Non. Dicir iso é enganar...ou enganarse.

En segundo lugar, as verbalizacións e reaccións ante teses supostamente plaxiadas, traballos de fin de máster supostamente realizados, etc...raian a estupidez máis absoluta e cun desprezo enorme cara ás clases traballadoras. As saídas de ton para defender a un presidente 'doutor' son snobistas e elitistas. Ser Doutor non faculta para ser unha persoa que exerce a política con ética e responsabilidade. Esta indecorosa exaltación dos títulos serve para agochar as eivas reais dunha clase política empoleirada e distanciada cada vez máis das rúas e das necesidades reais da xente.

En terceiro lugar, non se pode confundir necesidade de chegar a acordos con 'vasalaxe política' como fai o articulista. Para concordar nalgo, claro, hai que ter un programa de acción definido e concreto. Cada parte interlocutora debe expoñer os seus argumentos e, mediante o diálogo, acadar un acordo programático que represente no esencial ás diferentes partes implicadas. Temos cada vez máis claro que non se pode chegar a acordo naqueles aspectos que representan a disrupción ideolóxica das partes ou unha disolución programática das súas identidades. Iso hai que asumilo desde a dialéctica e a negatividade. O diálogo debe considerar esta circunstancia con naturalidade e, unha vez que se chegue a acordo sobre programa e persoas para levar a cabo o programa, debe ser coñecido e debatido polas bases e refrendado polas mesmas. Resulta evidente que no caso da Presidencia de Pedro Sánchez todo isto non se fixo. Comezouse a casa polo tellado. E hai que asumilo. E a única vía para ir remedando é a través do diálogo e o acordo programático.

O articulista semella identificar a Pedro Sánchez coma un vasalo ante os señores independentistas, nacionalistas e os de esquerdas. Trátase dunha metáfora descontextualizada. Sería todo un paradoxo que alteraría a natureza real dunha relación de vasalaxe, tal como se conceptualizaba na Idade Media. En efecto, nunha relación de vasalaxe o Señor ofrecía protección e mantemento ao vasalo, que xuraba fidelidade e ofrecía o seu servizo connotado entroutros aspectos polo Auxilium (axuda) e o Consilium (consello). Era unha relación asentada no don, na contraprestación de favores, con característica dunha reciprocidade desigual. O feito de que Sánchez precise do acordo daqueles que facultaron a súa chegada á Presidencia non o converte en vasalo, tal como demostra a posesión da ferramenta do BOE e as prerrogativas que posúe o Goberno.

As olladas do articulista póusanse en Pablo Iglesias, que se converte en quen "marca o ritmo" a Sánchez para "hacer bailar [al presidente]". Outra metáfora sen lóxica, fortemente ideoloxizada, xa que subliña, de novo, a suposta submisión do PSOE a Unidos-Podemos [ademais de prescindir mais unha vez da parte que Esquerda Unida achega á coalición de esquerdas ao individualizar toda a política en Pablo Iglesias]. Unha forma sibilina de facer entender ás persoas que lean que as accións políticas do PSOE obedecen ao ritmo que impón Unidos-Podemos. Unha clara manipulación do discurso para incidir no trazo negativo desa "asociación".

Detrás da aparente información latexa a manipulación que, con trazos grossos e con metáforas descontextualizadas, quere incidir no imaxinario social insistindo no carácter negativo de Unidos-Podemos en tanto que socio de goberno do PSOE. E para iso, ademais, destrúe a validez do diálogo como ferramenta de construción ao converter os acordos en simple relación de vasalaxe (de forma errada como vimos). 

Finalizamos esta reflexión co pensamento de Emilio Lledó sobre a importancia do diálogo na conformación dunha sociedade: "se piensa discutiendo, haciendo enredar el hilo del pensamiento en las argumentaciones de los otros para, así, afinarlo y contrastarlo" (El origen del diálogo y la ética, Gredos, Madrid, 2011, p. 44).

Xabier Ron

16 de setembro de 2018

A EUROPA DO MEDO vs. A EUROPA DA LUZ (I)

Non sei canto durará esta serie de artigos. Só sei que hoxe redacto o primeiro para o Diario de Ferrol. Mais sei que non é o primeiro: levo anos alertando, dos que destacarei os que escribín para Altermundo, xa que, en esencia do que se trata é de entender que precisamos unha Europa distinta: nin a Europa dos Oligarca-Mercaderes, nin a Europa dos Mercenarios do Medo. Recollo as seguintes palabras a modo de ponte:

"A democracia, un barco no medio dun océano salvaxe e encrespado, o treboento ultraliberalismo. E diríxeno de forma organizada cara ás rochas. Sabendo que hai opcións nihilistas, queremos impedir que o barco siga ese rumbo, cómpre reparar as fugas e redireccionar a nave á espera de que sexamos quen de navegar nas augas doutro modelo produtivo. Nese impedir está o noso futuro. O problema: liberar o barco do peso que o escora cara á dereita máis extrema." (Xabier Ron, "Directo cara ás rochas ou salvamos o barco?", Altermundo, 2-xullo-2012).

É lóxico que a cidadanía teña medo: todas as conquistas sociais están sendo esnaquizadas pola voracidade dos Oligarca-Mercaderes que, sen considerar os custos sociais, seguen coa máxima do capital de acadar cantos máis beneficios mellor.

Ese medo é o que fai, por exemplo, que se estea aceptando a imposición de condicións laborais cada vez máis duras, cada vez con menos dereitos. Mais tamén é saber enfrontarse a ese mesmo medo o que anima as loitas contra os poderosos, como a que se libra contra Arcelor-Mittal; o que sustenta o peche de traballadores contra o desmantelamento da súa empresa; o que implica aos traballadores para recuperar coa súa unión empresas; o que fai que a xente saia á rúa para dicir non ao calculado e insistente proceso de privatización dos servizos públicos esenciais.

Non é de agora. Non. As voces que hoxe alertan sobre a unión de partidos da Extrema Dereita esqueceron facelo cando os partidos supostamente máis democráticos interiorizaron proclamas xenófobas, ou cando non cuestionan que todo parte da adopción das políticas ultraliberais por parte da socialdemocracia. A construción da Europa-Fortaleza, coa aprobación da Directiva da Vergoña, e en datas recentes co Regulamento do Parlamento Europeo e do Consello polo que se crea un Sistema Europeo de Vixilancia de Fronteiras (EUROSUR) (22 de outubrode 2013) só serve para alimentar a Europa dos Mercenarios do Medo. Por iso, non me equivoco se afirmo que Oligarca-Mercaderes e Mercenarios do Medo son facianas dun mesmo fenómeno.

A Europa dos Oligarco-Mercaderes non é solidaria, nin cooperativa. Mais a que queren os Mercenarios do Medo tampouco. Non nos enganemos. Fronte a esa Europa do Medo, escura, que vive da confrontación e de rexeitamento do OUTRO, convén reclamar a EUROPA DA LUZ, esa que os posmodernistas e relativistas, tamén supostamente de esquerdas, se encargaron de dinamitar.

Os Mercenarios do Medo usan termos asociados a bondades. Así, dentro dunha mensaxe populista e sen contido programático real, con presentarse como Alianza Europea pola Liberdade, coidan que teñen moito gañado. E pode que así sexa...se lles deixamos, os que somos de esquerdas.

Non nos cansaremos de insistir en que cómpre reflexionarmos todas as cuestións que están en xogo: a) Queremos formar parte de Europa? b) AEuropa de hoxe responde á imaxe que tiña a sociedade hai 30 anos? c) Podemos construír unha Europa distinta? d) Como construímos esa Europa distinta? Aceptando unha moeda única común? e) Con que mecanismos artellamos unha Europa dos Pobos?

Un programa de esquerdas, hoxe, ten que proxectar estas cuestións e ver como responder ás mesmas desde a confrontación dialéctica para ver a que síntese se pode chegar. Non facelo ou prometer arcadias imposibles significaría mentirse e mentir á cidadanía.

Un programa de esquerdas non pode aceptar a hexemonía dos Oligarca-Mercaderes actual. Toda a textualidade dos escritos sobre o Funcionamento de Europa, que salvaron en Lisboa o NON de Francia e Holanda a aquela mal chamada Constitución Europea, debe ser suprimida. Esa debe ser a primeira tarefa do novo tempo: a elaboración dunha Carta de Dereitos e Deberes dos Pobos de Europa, respectuosa cos tempos de cada nación. Unidade dentro da diversidade. Seguir o sendeiro da Estratexia Europa 2020 significa aceptar a política dos Oligarca-Mercaderes. É preciso, polo tanto, rachar coas regras que hoxe converten en imperio a linguaxe das finanzas e da economía.

LAMENTABLE DEMOSTRACIÓN DE ESTEREOTIPOS RACISTAS

A nova descrita por un medio de información nacional demostra que temos moito que mellorar como sociedade, que temos moito que aprender aínda en materia de convivencia, interculturalidade e respecto.

En primeiro lugar, cabe manifestar que unha escenificación dun roubo, onde hai armas e violencia gratuita, non é mellor maneira para educar a nenos e nenas. O feito acontecido na cidade de Vigo, ante un milleiro de escolares, pon en dúbida que temos na cabeza á hora de ensinar respecto e convivencia.

Cómpre tamén que sexamos os profesionais do ensino máis coidadosos co que se escolle como espectáculo. Non pode ser que o profesorado ensine en valores durante todo o ano escolar, que así o recolla na súa programación didáctica, e que só nuns minutos todo o traballo se caia e se dilúa como area entre as mans por asistir a um “programa” de dubidoso valor pedagóxico, tendo en conta o resultado.

Non abonda con dicir que “o guion resultó políticamente incorrecto”: o feito de que o ladrón sexa identificado como ladrón de “acento xitano” representa un acto que vulnera normas básicas de respecto e convivencia. Un milleiro de nenos e nenas asistiron a unha divulgación dun estereotipo racista: o ladrón é xitano.

As ficcións nunca son inocentes. Sabemos, por exemplo, que as series norteamericanas cambiaron o inimigo ruso da guerra fría e do comunismo por un inimigo musulmán (guerra contra o terrorismo global, afirman) ou un inimigo latinoamericano (sempre caracterizado por dedicarse ao narcotráfico) e sabemos que eses estereotipos racistas impregnan o imaxinario do público norteamericano que remata crendo como xeralidade unha ficción sesgada.  

A ficción levada a cabo pola policía fai o mesmo: contribúe a inocular no imaxinario dos escolares unha imaxe estereotipada negativa sobre o colectivo xitano que en nada beneficia á convivencia, á educación en interculturalidade e ás normas básicas do respecto que deben rexer a vida en sociedade.

SOBRE 'CRIADAS Y SEÑORAS': FEMINISMO E LOITA DE CLASES

Teño escoitado de todo en nome do feminismo. De boca de homes, por suposto, pero tamén o escoitei de mulleres de todo tipo. Eu, pola miña formación, penso que hai sempre un conflito de clase social

Esta noite estou vendo a película 'Criadas y señoras', ambientada no segregacionista Mississipi dos Estados Unidos, e férveme literalmente o sangue. 

Experimento moita raiba ao ver cómo maltratan a estas mulleres negras, que fan absolutamente de todo: coidan aos nenos e nenas que deciden ter as mulleres brancas acomodadas,  como as explotan por un salario mínimo durante unha xornada extenuante. E o máis triste é ver como as máis duras e malvadas son as propias mulleres brancas. 

A historia, polos diálogos e situacións, lémbrame ao que tiven ocasión, por tristeza, de escoitar en boca de mulleres galegas acomodadas falando da muller inmigrante que atendía a educación dos seus fillos, que limpaba a súa casa e lle facía o xantar.

No fondo, a película ilustra un relato de explotación, de dominio e sometemento. O Ku Klux Klan, esa secta covarde de racistas brancos, atemoriza á poboación negra porque ousa reclamar dereitos. Nese estado sureño poucos son os que son quen de impoñerse ao veleno do racismo e dos comportamentos segregadores. 

Onde está a liberación da muller neste relato? Existe liberación real da muller cando é outra muller a que oprime e explota? a que denigra e discrimina?

Pero hai esperanza no relato. Chega unha rapaza que estudou na universidade, que traballa para ser xornalista, e que, por iso mesmo,  sae do centro das tradicións e ousa pensar por si mesma comeza a opoñerse ás mulleres do seu grupo. 

Esta muller nova ve aos seres humanos en tanto que tal. E dálle voz ás mulleres. Ter voz é importante, tanto como ser escoitada e comprendida. E o relato úneas. Por iso, como exorcismo liberador, todas as criadas negras deciden contar a súa historia á futura xornalista. Unha historia dura, desgarradora, chea de actos de racismo, e tamén de violencia machista, pois algunhas sofren agresións dos seus compañeiros. Unha historia dura, con moita valentía e resistencia por parte destas mulleres.

Unha historia de feminismo e loita de clases.